بشیر جم
چکیده
التقای واکهها وضعیتی است که هیچ همخوانی میان واکهها یا، به بیانی فنیتر، میان هستههای دو هجای مجاور وجود نداشته باشد. این وضعیت هنگامی روی میدهد که از دو هجای مجاور، هجای سمت چپ فاقد پایانه و هجای ...
بیشتر
التقای واکهها وضعیتی است که هیچ همخوانی میان واکهها یا، به بیانی فنیتر، میان هستههای دو هجای مجاور وجود نداشته باشد. این وضعیت هنگامی روی میدهد که از دو هجای مجاور، هجای سمت چپ فاقد پایانه و هجای سمت راست فاقد آغازه باشد. هدف مقالۀ پیشِ رو مشخص کردن چگونگیِ رخداد التقای واکهها در بازنمایی واجی و راهکارهای رفع آن در بازنمایی آوایی در زبان پارسی باستان است. خط میخی پارسی باستان یک سامانۀ نوشتاریِ هجانگار با 36 نویسه است که از این میان 22 نویسۀ آن همخوان- واکهای، یعنی شامل توالی یک همخوان و واکۀ /a/ به صورت /Ca/ میباشند. طبق یافتههای این پژوهش، چنانچه در یک واژه در پی هر یک از این 22 نویسه سه نویسۀ واکهای i (/i/)، u (/u/)، و A (/A/) وجود داشته باشد، در بازنمایی واجی التقای واکهها رخ میدهد. در این مقاله که در چارچوب نظریۀ بهینگی (پرینس و اسمولنسکی، 2004 /1993) انجام شده است، تحلیل شده که التقای واکهها در پارسی باستان با بهرهگیری از دو راهکار درج همـخوان میـانجی و حذف واکۀ /a/ و آمیزهای از این دو راهکار برطـرف مـیشود. در این پژوهش محدودیتهایی که در قالب رتبهبندیهای مختلف عامل رفع التقای واکهها بودهاند معرفی شدهاند . نیز طبق یک قاعدۀ تلفظیِ پارسی باستان اگر نویسۀ واکهای A نخستین نویسۀ یک واژه باشد، در برخی واژهها به صورت [A] و در برخی دیگر به صورت [a] تلفظ میشود. ولی اگر این نویسه، نخستین نویسۀ یک واژه نباشد، فقط به صورت [A] تلفظ میشود. از آنجا که تبدیل این قاعده به یک محدودیت مستلزم دسترسی به اطلاعات نویسهای بود و امکان نداشت بتوان مسئله را با یک تحلیل صرفاً واجشناختی تبیین کرد، یک محدودیت نویسهای طرح شد که تعیین میکرد اگر نویسۀ A نخستین نویسۀ یک واژه نباشد، به صورت [a] تلفظ نمیشود، بلکه فقط به صورت [A] تلفظ میشود. نتایج این پژوهش چندین مورد است که افزون بر طرح واقعیتهای جدیدی پیرامون واجشناسی پارسی باستان مواردی را پیرامون فرایندها و راهکارهای رایج در برطرف کردن التقای واکهها در پارسی باستان بیان میکند.
