علی رضا قلی فامیان
چکیده
در دهه 1960 استنلی میلگرام آزمایشی را انجام داد که بعدها با عنوان نظریه یا پدیده جهان کوچک مطرح و تثبیت شد. بر اساس این نظریه بین هر دو فرد در هر نقطه از جهان به طور متوسط حداکثر شش رابط یا حلقه وجود دارد. ...
بیشتر
در دهه 1960 استنلی میلگرام آزمایشی را انجام داد که بعدها با عنوان نظریه یا پدیده جهان کوچک مطرح و تثبیت شد. بر اساس این نظریه بین هر دو فرد در هر نقطه از جهان به طور متوسط حداکثر شش رابط یا حلقه وجود دارد. تاکنون از این نظریه برای توصیف و تحلیل شبکههای مختلف بهره بردهاند و حتی عدهای پیدایش و گسترش شبکههای اجتماعی مانند فیسبوک را نتیجه بسط و پیادهسازی این نظریه میدانند. پژوهش حاضر بر این فرض اولیه استوار است که در زبان نیز که نظام یا شبکهای از دالها و مدلولهاست احتمالاً بتوان جلوههایی از پدیدۀ جهان کوچک را ردیابی کرد. برای ارزیابی این فرضیه، قالبی از زبان طبیعی انتخاب شد که در زبانشناسی اجتماعی با عنوان چشمانداز زبانی شناخته میشود. چشمانداز زبانی بُرشی از فضای عمومی است که در آن میتوان عناصر زبانی را بر روی بیلبوردها، تابلوها با کارکردهای مختلف تبلیغاتی و هدایت شهری، اطلاعیههای کوچک و بزرگ و نظایر آن مشاهده کرد. در این پژوهش تمام نشانههای زبانی میدان ونک تهران و یکصدمتر از خیابانهای متصل به میدان به عنوان داده تحقیق عکسبرداری و گردآوری شد. با بررسی نشانهها مشخص شد که دو عاملِ چندزبانگی و شبکهسازی باعث القاء و تقویت پدیدۀ جهان کوچک در چشمانداز زبانی میشوند. مطابق با یافتهها، در 39 درصد از نشانهها واژه یا عبارتی غیرفارسی-به ویژه از زبان انگلیسی- وجود دارد. این حجم از عناصر انگلیسی در فضای عمومی میدان ونک دلایل و پیامدهای گوناگونی دارد، اما بیتردید یکی از پیامدهای آن، تقویت احساس جهانی بودن و به تعبیری القاء پدیده جهان کوچک به شهروندان و گردشگران است. یکی از کلیدواژههای نظریه جهان کوچک، شبکهسازی است. محقق با مرور دادهها دریافت که نشانههای زبانی میدان ونک به واسطه دو نوع ارجاع با پدیدههای عینی یا انتزاعی دور و نزدیک پیوند برقرار میکنند. در ارجاع مکانی، یک نشانه زبانی (مانند تابلوی «کردستان») در لایه اول بیننده را به سمت یک بزرگراه ارجاع میدهد و در لایهای درونیتر، استان «کردستان» را به او یادآوری میکند. در ارجاع نهادی نیز، میان یک فرد یا موسسهای کوچک با یک نهاد فرادستی پیوند برقرار میشود. درج عبارت آموزش و پرورش منطقه 3 تهران در بالای نام یک مدرسه، نمونهای آشنا از ارجاع نهادی به شمار میآید. ارزیابی دادهها به تفکیک ردههای شغلی و صنفی نشان داد که در برخی مشاغل استفاده از نشانههای زبانی غیرفارسی و نیز ارجاع مکانی و نهادی رایجتر است
