نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

• والی رضایی ¹
• طاهره ثامنیان ²

¹ دانشگاه اصفهان-دکترای زبانشناسی

² دانشگاه اصفهان

چکیده

در زبان‌شناسی، رده‌شناسیِ افعال حسی در زبان‌های بسیاری از زوایای مختلف بررسی شده است؛ از طرفی، در بحث بررسی معنای واژه، افعال به عنوان یکی از ارکان اصلی زبان نقش مهمی در تفسیر معنا دارند. این مقولات با معانی مختلف در بافت‌های زبانی آشکار می‌شوند و در بیان پدیده‌ی چند معنایی کارایی فراوانی دارند. به همین جهت، بررسی وکشف روابط معنایی آنها در زبان‌های مختلف مورد توجه است. هدف این پژوهش تحلیل سلسله‌مراتب افعال حسی در زبان فارسی از منظر رده‌شناسی است. از اهداف اصلی این پژوهش این است که جایگاه افعال حسی فارسی در سلسله‌مراتب ویبرگ (1983) مشخص گردد. در مرحله‌ی نخست، افعال حسی پایه در زبان فارسی شناسایی و فهرست شدند. این افعال شامل «دیدن»، «شنیدن», «چشیدن»، «بوییدن» و «لمس کردن» بودند. پس از تعیین افعال هدف، فرایند جستجو در پیکره‌ها آغاز شد. این فرایند با استفاده از ابزارهای جستجوی خود پیکره‌ها و در مواردی با به‌کارگیری عبارات منظم انجام گرفت. داده‌های به‌دست‌آمده در قالب فایل‌های متنی استخراج و سپس وارد نرم‌افزارهای آماری و تحلیل کیفی مانند Excel و SPSS شدند.

بسامد واژگان ادراک حسی را برای آزمون دو فرضیه‌ی جهان‌شمول تحلیل کردیم: یکی اینکه بینایی همیشه یک حس برتر و مسلط است، و رتبه‌ی نسبی حواس در فرهنگ‌های مختلف مشابه است. بدین ترتیب دریافتیم که ارجاعات به حس بینایی در مقابل حواس دیگر بیشتر است و این به معنای توجه و تفکر تمام انسان‌ها به پدیده‌های دیداری است. در هر حال، معلوم شد که بسامد و فراوانی نسبی حواس دیگر به صورت بینازبانی متفاوت است. روی هم رفته، این نتایج نشان دهنده‌ی جایگاهی هم برای محدودیتهای جهانی و هم برای شکل‌دهی فرهنگی ادراک زبان است. اگرچه فرضیه‌ی تسلط بصری قویا با داده‌های ما تأیید می‌شد، ولی به یک سلسله مراتب جهانی از حواس دست پیدا نکردیم. حواس باقی مانده از نظر فراوانی شکل و مرجع متفاوت‌تر بودند. دیدگاهی وجود داشت که ارجاع به شنیدن در بسیاری از زبان‌ها در جایگاه دوم باشد، اما همیشه اینطور نبود. بنابراین، غلبه‌ی شنیدن بر لامسه، چشایی و بویایی را می‌توان به عنوان یک روند احتمالی، اما نه مطلق جهانی در نظر گرفت. ما استدلال می‌کنیم که علت نزدیکی این سوگیری جهانی نیز ارتباطی است، که در این مورد به فراوانی استفاده از این حس مربوط می‌شود؛ دربین زبان‌ها، افعال بینایی دارای میزان تکرار نشانه‌ی بالاتری نسبت به افعال ادراک غیردیداری هستند.

کلیدواژه‌ها

• افعال حسی
• رده‌شناسی واژگانی
• سلسله مراتب رده‌شناسی
• تحلیل پیکره‌ای
• سلسله‌مراتب ویبرگ

عنوان مقاله [English]

The Hierarchy of Perceptual Verbs in Persian: A Typological Approach

نویسندگان [English]

• Vali Rezai ¹
• Tahereh Samenian ²

¹

² University of Isfahan

چکیده [English]

In linguistic research, the typology of perception verbs has been investigated across numerous languages from a variety of perspectives. As fundamental components of language, verbs play a pivotal role in semantic interpretation. perception verbs, in particular, exhibit diverse meanings across linguistic contexts and serve as important indicators of polysemy. Consequently, exploring their semantic relationships in a cross-linguistic framework has attracted considerable scholarly interest.

This study examines the verbs of perception in Persian language within a typological framework. Its primary objective is to determine the position of Persian perception verbs in Viberg’s (1983) hierarchy. Additional aims include conducting a semantic and syntactic analysis. In the initial phase of the study, the core perception verbs of Persian were systematically identified and catalogued. These comprised did-an (“to see”), shenid-an (“to hear”), chashid-an (“to taste”), buyid-an (“to smell”), and lams kardan (“to touch”). Upon establishing the set of target verbs, a comprehensive corpus search was undertaken. This process was conducted primarily through the native search functionalities of the corpora, supplemented, where necessary, by the application of regular expressions. The resulting data were extracted in text-file format and subsequently imported into statistical and qualitative analysis environments, specifically Excel and SPSS.

The corpus-based analysis of perception vocabulary was used to test two hypothesized universals: (1) vision is the dominant sensory modality, and (2) the relative ranking of the senses is cross-culturally consistent. The results confirm that visual references are markedly more frequent than those to other senses, suggesting a universal attentional bias toward visual phenomena. Nevertheless, the relative frequencies of the other senses varied cross-linguistically. These findings indicate that both universal constraints and culture-specific factors contribute to shaping linguistic representations of perception. While the visual-dominance hypothesis was strongly supported, the study did not identify a single universal sensory hierarchy. The remaining modalities displayed greater variation in frequency and referential scope.

Although hearing frequently ranked second after vision in many languages, this pattern was not universal. Thus, the predominance of hearing over touch, taste, and smell may be regarded as a probable—but not absolute—universal tendency. We argue that the observed global bias toward hearing is also linked to communicative salience, as visual verbs across languages tend to exhibit a higher degree of markedness compared to non-visual sensory verbs.

کلیدواژه‌ها [English]

• Perception verbs, Lexical typology, Typological hierarchy, Corpus-based analysis, Viberg'
• s hierarchy