نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

• حامد ذاکری ¹
• سحر بهرامی خورشید ²
• مریم دانای طوس ³
• مسعود قیومی ⁴

¹ گروه زبان شناسی، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران

² عضو هیأت علمی گروه زبانشناسی

³ گروه زبان و ادبیات انگلیسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه گیلان، رشت، ایران

⁴ پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ایران

چکیده

درک و یادسپاری متن از بنیادی‌ترین فرایندهای شناختی به شمار می‌رود و تبیین سازوکارهای آن می‌تواند هم در توسعة نظریه‌های علوم شناختی و هم در طراحی سامانه‌های هوشمند و محاسباتی مؤثر باشد. متون مکتوب عمدتاً در دو گونة اصلیِ روایی و توضیحی جای می‌گیرند که هر یک الگوهای متفاوتی از پردازش ذهنی را فعال می‌سازند: روایت‌ها با تکیه بر زمان‌مندی، علیّت و شخصیت‌محوری، ارتباط نزدیکی با حافظة رویدادی دارند، در حالی که متون توضیحی با ساختاری منطقی و مفهومی، بیشتر به حافظة معنایی وابسته‌اند. پژوهش حاضر با هدف آزمون هم‌زمان این دو گونه متن، دو انگارة شناخته‌شده در حوزة فهم متن - یعنی انگارة چشم‌انداز و انگارة نمایه‌سازی رویداد - را به‌طور تجربی مورد بررسی قرار داده و در کنار آن، کارآمدی انگارة بازنگری‌شده‌ای را ارزیابی می‌کند که بر اساس تلفیق فعال‌سازی مفهومی، ساختاردهی رویدادی و وزن‌دهی موقعیتی طراحی شده است. برای این منظور، سه متن فارسی با ساختارهای متفاوت انتخاب شدند. ۵۱ دانش‌آموز پایة نهم پس از مطالعة متون، در یک تکلیف یادآوری آزاد شرکت کردند و بازده حافظة آن‌ها به‌صورت جمله‌به‌جمله ثبت و کُدگذاری گردید. سپس سه انگارة شناختی یادشده پیاده‌سازی و خروجی‌های هم‌مقیاس‌شدة آن‌ها (۰ تا ۱) با داده‌های واقعی آزمودنی‌ها مقایسه شد. تحلیل‌های آماری شامل شاخص‌های دقّت، صحّت، بازخوانی و F1، به‌همراه همبستگی پیرسون و آزمون t زوجی انجام گرفت. یافته‌ها نشان داد که انگارة چشم‌انداز در بازنمایی مفاهیم کلیدی و روابط معنایی کارآمدتر بود، در حالی‌که انگارة نمایه‌سازی رویداد توانست انسجام زمانی و علیّت متون روایی را بهتر بازنمایی کند. با این حال، هیچ‌یک به‌تنهایی توانایی پوشش کامل الگوی یادسپاری انسانی را نداشتند. در مقابل، انگارة بازنگری‌شده با ادغام سه سازوکار شناختی و لحاظ کردن اثر موقعیت سریالی، بالاترین سطح همبستگی را با داده‌های رفتاری ارائه داد و در شاخص هماهنگی (F1) نیز نسبت به دو انگارة کلاسیک برتری معناداری نشان داد. این نتایج نشان می‌دهد که بهره‌گیری از سازوکارهای چندلایة شناختی می‌تواند پیش‌بینی دقیق‌تر و واقع‌بینانه‌تری از حافظة متنی فراهم آورد. افزون بر اهمیت نظری، این دستاورد چشم‌اندازهای تازه‌ای برای طراحی ابزارهای آموزشی تطبیقی، توان‌بخشی شناختی و سامانه‌های پردازش زبان طبیعی مبتنی بر الگوهای حافظه انسانی فراهم می‌کند.

کلیدواژه‌ها

• یادسپاری
• انگارة چشم‌انداز
• انگارة نمایه‌سازی رویداد
• انگارة بازنگری‌شده
• تحلیل محاسباتی متن

موضوعات

• برای مشاهده مقالات مرتبط با موضوع، روی نام موضوع کلیک کنید.

عنوان مقاله [English]

Predicting the Recall of Narrative and Expository Texts through an Experimental-Computational Approach: Testing Two Cognitive Models and the Effectiveness of a Revised Model

نویسندگان [English]

• Hamed Zakeri ¹
• Sahar Bahrami-Khorshid ²
• Maryam Danaye Tous ³
• Masoud Ghayoomi ⁴

¹ Department of Linguistics, Faculty of Humanities, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran

² Assistant Professor of Linguistics, TMU

³ Department of English Language and Literature, Faculty of Literature and Humanities, University of Guilan, Rasht, Iran

⁴ Department of Dialectology, Institute for Humanities and Cultural Studies, Tehran, Iran

چکیده [English]

Text comprehension and recall are among the most fundamental cognitive processes, and explaining their mechanisms can be effective both in the development of cognitive science theories and in the design of intelligent computational systems. Written texts generally fall into two main categories - narrative and expository - each activating different patterns of mental processing: narratives, relying on temporality, causality, and character-centeredness, are closely related to episodic memory, while expository texts, with their logical and conceptual organization, are more dependent on semantic memory. The present study, with the aim of examining these two text types simultaneously, empirically tested two well-known models of text understanding - the Landscape model and the Event-Indexing model - and, alongside them, evaluated the effectiveness of a revised model designed on the basis of integrating conceptual activation, event structuring, and positional weighting. For this purpose, three Persian texts with different structures were selected. Fifty-one ninth-grade students, after reading the texts, participated in a free recall task, and their memory outputs were recorded and coded sentence by sentence. The three cognitive models were then implemented, and their normalized outputs (0–1) were compared with the actual data of the participants. Statistical analyses included accuracy, precision, recall, and F1 score, along with Pearson correlation and paired t-tests. The findings showed that the Landscape model was more effective in representing key concepts and semantic relations, whereas the Event-Indexing model better captured the temporal and causal coherence of narrative texts. However, neither model alone was sufficient to cover the full pattern of human recall. In contrast, the revised model, by integrating the three cognitive mechanisms and incorporating the serial position effect, provided the highest level of correlation with behavioral data and demonstrated a significant advantage over the two classical models in terms of the F1 measure. These results indicate that employing multilayered cognitive mechanisms can offer a more accurate and realistic prediction of textual memory. Beyond its theoretical importance, this outcome also opens new perspectives for designing adaptive educational tools, cognitive rehabilitation programs, and natural language processing systems grounded in human memory patterns.

کلیدواژه‌ها [English]

• Text recall
• Landscape model
• Event-Indexing model
• Revised model
• Computational text analysis