زرستون؛ بانو و ایزدبانو

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه فرهنگ و زبان‌های باستانی دانشگاه تهران

چکیده

«زرستون»، بانویی که نامش در کنار نام خواهرش «بیستون» در کتاب پهلوی ایادگار زریران آمده، دختر ارجاسپ شاه هیونان و از تبار ایرانیست. انتخاب این نام برای بانویی از خاندان شاهی درک معنا و اهمیت آن نزد ایرانیان و ایرانی­تباران را ضروری می­نماید. بررسی مفهوم واژۀ «زرستون»، «جایگاه (پشتیبانیِ) زر/(روشنی) زرین (/او که با پرتوی زرین می­درخشد)» رد پای ایزدبانویی را آشکار می­کند که ویژگی­هایش با ایزدبانوی «سپیده دم» هندواروپایی همخوانی دارد: نماد پیش از تاریخی پرتوی خورشید، گرما و آتش، شیرینی و دلنشینی و نیز ناظر بر ازدواج، باروری، زایش و خویشکاریِ همسری و مادری در دوران تاریخی. در ایران او را در چهرۀ «اوشه اوستایی» می­توان بازشناخت.همچون بسیاری دیگر از مفاهیم کهن، می­توان انتظار داشت که «زرستون» نیز با نمودهای چندگانه­اش خود را در زوایای گوناگون فرهنگ ایرانی جلوه­گر نموده، به حیاتش ادامه داده باشد. بازشناخت برخی از این نمودها هدف این مقاله است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Bīstūn and Zaristūn Yesterday … Today

نویسنده [English]

  • Azhideh Moqaddam
Assistant Professor of Ancient Iranian Culture and Languages, University Tehran
چکیده [English]

“Zaristūn” the princess whose name is mentioned beside the name of her sister “Bēstūn” in the Pahlavi book of Ayādgār ī Zarērān is a daughter of Arjāsp, King of Hyons and of Iranian lineage. The choice of this name for a lady of the royal family calls for an understanding of its signification and position among Iranians and Iranian ancestries. A probe into the meaning of “Zaristūn”, “the (upholding) place of gold/golden (light) (one who shines with golden rays)” suggests a deity whose specifications accord well with the Indo-European Goddess of Dawn: a symbol of prehistoric radiance, heat and fire, pleasantness and sweetness and also the historic supervisor on marriage, fertility, birth and matrimonial and motherhood duties. In Iran she continued to survive as the Avestan Ušah. Similar to many other ancient concepts and later personifications, “Zaristūn” with its multiple manifestations can be expected to survive in different aspects of Iranian culture and this is what this article seeks to recognize.
 

کلیدواژه‌ها [English]

  • : Zaristūn
  • Goddess of Dawn
  • Ušah
  • Indo-European Mythology
  • Ayādgār ī Zarērān
الیاده، میرچا (1372). رساله در تاریخ ادیان، ترجمۀ جلال ستاری، تهران، سروش.

بهار، مهرداد (1369). فرنبغ دادگی، بندهش، تهران، توس. 

پاپلی یزدی، محمد حسین (1388). فرهنگ آبادیها و مکانهای مذهبی کشور، مشهد، بنیاد پژوهشهای

اسلامی.

ماهیار نوابی، یحیی (1374). یادگار زریران، متن پهلوی با ترجمۀ فارسی و آوانویسی لاتین و سنجش آن با شاهنامه، تهران، اساطیر.

Bartholomae, Ch.,1904. Altiranisches Wörterbuch. Strassburg.

Benveniste, É., 1937. "Expression indo-européenne de l'éternité". Bulletin de la société de linguistique de Paris 38, 103-112.           

Berens, E.M., 2007. The Myths and Legends Of Ancient Greece And Rome. New York, Maynard, Merrill, & Co.

Cheung, J., 2007. Etymological Dictionary of the Iranian Verb. Leiden-Boston.

de Vann, M., 2008. Etymological Dictionary of Latin and the other Italic Languages. Leiden-Boston: Brill.

Durkin-Meisterernst, D., 2004. Dictionary of Manichaean Middle Persian and Parthian. Belgium, Prebols.

Gonda, J., 1969. (2nd Edition). Aspects of Early Viṣṇusim. Delhi.

Geldner, K.F. (ed.) ,1896. Avesta, The Sacred Book of The Parsis. Stuttgart, Kohlhammer.

Hainsworth, B.-G.S. Kirk, 1993. The Iliad: A Commentary: Volume III, Books 9-12. Cambridge University Press.

Humbach, H. ,1991. The Gathas of Zarathushtra and the other Old Avestan Texts, Part I, Introduction-Text and Translation. Heidelberg, Carl Winter. Universitätsverlag.

Humbach, H., 1991. The Gathas of Zarathushtra, and the other Old Avestan Texts, Part II:Commentary. Heidelberg, Carl Winter Universitätsverlag. Heidelberg: Carl Winter. Universitätsverlag.

Kent, R., 1953. Old Persian Grammar, Texts, Lexicon. New Haven-Connecticut, American Oriental Society.

Kerr, S., 2010. “The Glory of Usha the Divinity of Dawn”. This paper is a revised version of serialized articles published from March to May 1987 in ‘Manashni’, the voice of the Australian Zoroastrian Association of NSW, Sydney, Australia.

http://www.avesta.org/kerr/Z-THE_GLORY_OF_DAWN.pdf

Kirk, G.S., 1990. The Iliad: A Commentary: Volume II, Books 5-8. Cambridge University Press.

Mallory, J.P.-D.Q. Adams (eds.), 1997. Encyclopedia of Indo-European Culture. London-Chicago, Fitzray Dearborn Publishers.

Matasović, Ranko., 2010.  A Reader in Comparative Indo-European Religion. Zagreb.

Mayrhofer, M., 1973.  Onomastica Persepolitana. Vienna.

Monnier-Williams, Sir M., 1970. A Sanskrit-English Dictionary. Delhi-Varanasi-Patna, Motilal Banarsidass.

Pokorny, J., 1959. Indogermanisches Etymologisches Wörterbuch. Bern und München, Francke Verlag.

Renou, L., 1971. Vedic India. Translated from French by Philip Spratt. Delhi, Indological Book House.

Willetts, R. F., 1958. "Cretan Eileithyia". The Classical Quarterly (New Series), vol. 8, issue 3-4, 221-223.