حذف فعل بدون مرجع زبانی (از اِضمار تا مجوزدهی غیرمستقیم)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری زبان‌شناسی دانشگاه الزهرا

2 دانشیار زبان شناسی دانشگاه الزهرا

چکیده

در این مقاله به بررسی حذف فعلی (اِضمار فعل) در الکتاب سیبویه (م.180 ه.ق) پرداخته­ایم. در ابتدا به اصطلاح­شناسی این حوزه اشاره و توضیح داده شده است که اصطلاح «حذف» در عربی میانه (دوره الکتاب) اغلب به سطح واجی زبان دلالت دارد؛ این در حالی است که «اضمار» به حذف در سطح نحوی (و نیز کاربردی و حتی شناختی) زبان اشاره دارد. از این رو در تبیین داده­های مورد بحث، از اصطلاح «اضمار فعل» بهره خواهیم برد. پس از آن، انواع اضمار فعل در الکتاب معرفی و دسته­بندی جدیدی از آن­ با توجه به دلیل حذف پیشنهاد شده است؛ بر این اساس می­توان دلیل حذف فعل را حضور گوینده و شنونده در بافت موقعیتی یا فرهنگی مشترک و یا حضور عاملی زبانی (دستوری) دانست. علاوه بر این، در این مقاله داده­ها از منظری متفاوت مورد توجه قرار گرفته­اند؛ از منظر مدلی صوری که برای تحلـیل زبان طبیعی به‌کار برده می­شود: مدلی همچون «دستور موازی». چرا که داده­ها هر چند که برآمده از بافتی تاریخی هستند، می­توانند در نمونه­های زنده زبان­های دنیا تناظرهایی داشته باشند. در چارچوب دستور موازی، پیشنهاد کرده­ایم تا سطحی شناختی میان روساخت نحوی داده­ها و مرجع غیرزبانی‌شان در نظر گرفته شود؛ سطحی که گوینده و شنونده را قادر می­سازد که عبارت حذفی را با وجود ساخت حداقلی نحوی تولید و یا درک کنند و آن را با مرجع غیرزبانیش به درستی مرتبط سازند. ارتباط میان داده­ و مرجع غیرزبانیش در قالب سازوکاری از دستور موازی که به «مجوزدهی غیرمستقیم» معروف است تبیین شده است. سازوکاری که به نظر می­رسد با «تقدیر» که فرایندی تعبیری در دستور زبان عربی دوره میانه است شباهت­هایی دارد. پیشنهاد ما هم‌چنین با مدل کلی ساخت ذهن که توسط جکندوف (1997، 2002، 2010) مطرح شده، هماهنگ می­باشد و علاوه بر آن می­تواند جنبه­هایی از حذف بافتی در عربی دوره میانه را که با کلید واژه «حال» بیان شده تبیین نماید.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Verbal Ellipsis without Linguistic Antecedent: Iḍmār, from Taqdīr to Indirect Licensing

نویسندگان [English]

  • Anis Vahid 1
  • Farideh Haghbin 2
1 Ph.D. Candidate, Linguistics , Alzahra University
2 Professor, Linguistics Alzahra University
چکیده [English]

This article investigates the verbal ellipsis (iḍmār al-fi’l) in Sībawayhi’s (c. 760–796) Kitāb. First, the terminology of this research domain has been explicated and it is stated that the term “ḥaḏf” (deletion) in the medieval Arabic (Sībawayhi era) is often dedicated to the phonological level of the language whereas the term of “iḍmār” (suppression) belongs to the syntactic (and pragmatic or even cognitive level). For this reason, the term “iḍmār al-fi’l” is used in this article to refer to the (verbal) ellipsis. Thereafter Sībawayhi’s data are introduced and a new classification of them has been proposed (based on the ellipsis ground). The presence of the speaker and the hearer in a common situational or cultural context and the presence of a grammatical reason can be accordingly enumerated as the grounds for ellipsis. Moreover, the data are investigated differently, i.e. in the framework of the Parallel Architecture of the Grammar (PA) which is a formal model to analyze the natural language. Although the data are historical, each modern language includes similar ones that can be compared with our data and therefore the proposal which is made here, can also be used to analyze them. For the analysis of these data which don’t have linguistic antecedents, it has been proposed to consider an intermediate cognitive tier which binds the elliptical utterance with its non-linguistic antecedent so that its minimal syntax will be licensed. This mechanism of licensing which is known as “indirect licensing” makes this binding possible. It looks similar to an interpretive process in medieval Arabic grammar which is called taqdīr (suppletive insertion). Our proposal is also compatible with a more general model, the structure of the mind, proposed by Jackendoff (1997, 2002, 2010) and can clarify some aspects of contextual ellipsis in the medieval Arabic which is imparted by the term “ḥāl” (discourse equivalence).

کلیدواژه‌ها [English]

  • verbal ellipsis
  • the Parallel Architecture of the Grammar
  • intermediate cognitive tier
  • indirect licensing
  • the process of taqdīr
آذرنوش، آذرتاش (1379)، اضمار، دانشنامه بزرگ اسلامی (ج9: 324-325)، تهران: مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی.

تهانوی، محمد اعلى (1862)، کشّاف اصطلاحات الفنون، محمد وجیه، عبدالحق و غلام کدیر (مصححین)، انجمن آسیایی بنگال. ج 2.

سیبویه‌، عمرو بن عثمان، (1408ق/ 1988م) الکتاب‌، عبدالسلام‌ محمد هارون‌ (تحقیق و شرح)، الطبعة الثالثة، 1408ق/ 1988م، 5 مجلد، قاهره: مکتبة الخانجی.

مقبول، ادریس (2004). البعد التداولی عند سیبویه، عالم الفکر، المجلد 33، العدد 1، سبتمبر، ص 245-280.

Āḏarnuš, Āḏartāš .2000. Iḍmār, ʾirat al-maʿārif Bozorgi Islamī, Tehran: Markazi Dāʾirat al-maʿārif Bozorgi Islamī, IX, p. 324 [In Persian].

Al-Tahānawī, Mohammad A‟lā (1862). Kaššāf iṣṭilāāt al-funūn, a Dictionary of the Technical Terms used in the Sciences of the Musalmans, Muḥammad Wajih, Abd Al-Haqq and Gholam Kadir (eds.), n.p., The Asiatic Society of Bengal, vol. II. [In Arabic]

Baalbaki, R. 1979. Some Aspects of Harmony and Hierarchy in Sībawayi‟s Grammatical Analysis, Zeitschrift für Arabische Linguistik, 2:

7-22.

Carter, M. G. 2007a. Elision, Encyclopedia of Arabic Language and Linguistics, (II: 17), Leiden: Brill.

Carter, M. G. 2007b. ʾIḍmār, Encyclopedia of Arabic Language and Linguistics, (II: 300-302), Leiden: Brill.

Culiover, P. W. and Jackendoff. R.2005. Simpler Syntax, Oxford: Oxford University Press.

Culiover, P. 2009. Natural Language Syntax, Oxford: Oxford University Press.

ــــــــــــــــــــــــــ. 2013. Simpler Syntax and Explanation, in Stefan Müller (ed.), Proceedings of the 20th International Conference on Head-Driven Phrase Structure Grammar (263–282), Stanford: CSLI Publications.

Dayyeh, H. 2015. Ittisāʿin Sībawayhi‟s Kitāb: A Semanticʿilla for Disorders in Meaning and Form, in Amal Elesha Marogy and Kees Versteegh (eds.), The Foundations of Arabic Linguistics II: Kitāb Sībawayhi: Interpretation and Transmission (75-98), Leiden: Brill.

Dévényi, K. 2007. ʾIḍmār in the Maʿānī of Al-Farrā, in E. Ditters and H. Motzki (eds), Approaches to Arabic Linguistics: Presented to Kees Versteegh on the Occasion of his Sixtieth Birthday (45–65), [Studies in Semitic Languages and Linguistics, ed. T. Muraoka, vol. 49], Leiden: Brill.

Grand'Henry, J. 2007. ḥaḏf, Encyclopedia of Arabic Language and Linguistics, (II: 223), Leiden: Brill.

Jackendoff, R. 1997. The Architecture of the Language Faculty. Cambridge: The MIT Press.

ــــــــــــــــــــــــــــــ. 2002. Foundations of Language, Brain, Meaning, Grammar, Evolution. Oxford: Oxford University Press.

ـــــــــــــــــــــــــــــــ. 2007. A parallel architecture perspective on language processing, Brain Research, 1146: 2-22.

ـــــــــــــــــــــــــــــــ. 2010. The Parallel Architecture and its Place in Cognitive Science, in Bern Heine and Heiko Narrog (eds), The Oxford Handbook of Linguistic Analysis (583-605), New York: Oxford University Press.

Maqbul, I. 2004. “Al-boʿd al-tadāvoli inda Sībawayi”, Kuwait: Ālam-al-Fikr, vol 33, no. 1, september, p. 245-280. [In Arabic].

Owens, Jonathan (1988). The foundations of grammar: An introduction to medieval Arabic grammatical theory, Ameterdam: John Benjamins Publishing Company.

Sībawayhi, B. A. b. ʿUṯmān b. Q.1988 Kitāb, Abd al- Salām Muḥammad Hārun (ed.), Cairo: Maktaba Al-Ḫānǧī, al-ṭabʿa al-ṯāliṯa, 5 volums. [In Arabic]

Solimando, C. 2011. Ellipsis in the Arabic Linguistic Thinking: (8TH- 10TH CENTURY), in L. Giuliano and L. Bettini (eds.), The Word in Arabic (69-82), [Studies in Semitic Languages and Linguistics, T. Muraoka, A.D. Rubin and C.H.M. Versteegh (eds), vol. 62], Leiden: Brill.

Versteegh, K. 2009. Taqdīr, Encyclopedia of Arabic Language and Linguistics, Mushira Eid et al (ed.), (IV: 446-449), Leiden: Brill.