پژوهشهای زبانی

وجه‌نماهای “dabe” و “dabɑ” در کردی مکریانی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

زانکو رادنیا 1
غلامحسین کریمی‌دوستان 2

1 دانشجوی دکتری زبان‌شناسی، دانشکدة ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.

2 استاد زبان‌شناسی، دانشکدة ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران

https://doi.org/10.22059/jolr.2026.407488.666948
چکیده
وجهیت مقوله‌ای معنایی است که به گویشوران یک زبان اجازه می‌دهد تا به بیان موضع و دیدگاه خود نسبت به گزاره‌های زبانی مبادرت ورزیده و دربارۀ الزام و امکان وقوع گزاره‌ها صحبت کنند. هدف جستار حاضر بررسی وجهیت و تعامل آن با زمان دستوری در کردی مکریانی است. کردی مکریانی گونه‌ای از کردی سورانی است که در برخی از شهرهای کردنشین ایران از جمله مهاباد، بوکان، سردشت، پیرانشهر، نقده، اشنویه، میاندوآب و شاهین‌دژ صحبت می‌شود. در کردی مکریانی دو واژه‌ای که برای بیان وجهیت به طور فراوان مورد استفاده قرار می‌گیرند عبارتند از: “dabe” و “dabɑ”. این واژه‌ها به مقولۀ دستوری فعل تعلق دارند و معادل «باید» یا «بایستی» در فارسی هستند. افعال وجهی مورد بحث الزام قوی را نشان داده و از این طریق برای بیان وجهیت تکلیفی و معرفتی به کار می‌روند. پژوهش حاضر نشان می‌دهد که تمایز میان این وجه‌نماها در مقولۀ زمان دستوری نهفته است، به گونه‌ای که “dabe” دارای زمان دستوری حال و “dabɑ” دارای زمان دستوری گذشته است. نتایج تحقیق حاکی از آن است که عنصر زمان دستوری در این افعال نقش فعالی دارد و روی هر دو پیمانۀ نحو و معناشناسی تأثیر می‌گذارد. در قلمروی نحو، مشخصۀ زمان دستوری فعل وجهی در تعیین زمان دستوری فعل اصلی تأثیرگذار است. داده‌های پژوهش نشان می‌دهند که با توجه به اینکه “dabe” مشخصۀ ]حال[ دارد، فعلی که بعد از آن در جمله نمود پیدا می‌کند حتماً باید دارای مشخصۀ ]حال[ باشد. از طرف دیگر، فعل وجهی “dabɑ” به زعم اینکه مشخصۀ ]گذشته[ دارد باعث می‌شود که فعل اصلی نیز با زمان دستوری گذشته در جمله نمود پیدا کند. در قلمروی معناشناسی، مشخصۀ زمان دستوری در تعیین خوانش وجهیت، یعنی وجهیت تکلیفی و یا معرفتی، نقش مهمی ایفا می‌کند. به طور مشخص، نتایج پژوهش بیانگر آن هستند که از وجه‌نمای “dabɑ” فقط می‌توان برای بیان وجهیت تکلیفی در گذشته استفاده کرد در حالیکه وجه‌نمای “dabe” برای بیان وجهیت تکلیفی در وقت حال و آینده و همچنین وجهیت معرفتی مورد استفاده قرار می‌گیرد. در این راستا، عنصری که در تمایز میان خوانش تکلیفی و معرفتی این فعل ما را یاری می‌دهد نمود دستوری است، به گونه‌ای اگر وجه‌نمای “dabe” با نمود کامل همراه شود، خوانش وجهیت معرفتی است و اگر بدون حضور عنصر نمود مورد استفاده قرار گیرد، خوانش وجهیت تکلیفی خواهد بود

کلیدواژه‌ها

کردی مکریانی
وجهیت تکلیفی
وجهیت معرفتی
وقت گفتار
وقت رویداد
وقت وجهیت
موضوعات

عنوان مقاله English

The Modal Markers “dabe” and “dabɑ” in Mukriyani Kurdish

نویسندگان English

Zanko Radnia 1
Gholamhossein Karimi Doostan 2
1 Ph.D. Candidate of Linguistics, Faculty of Literature and Humanities, University of Tehran, Tehran, Iran.
2 Professor of Linguistics, Faculty of Literature and Humanities, University of Tehran, Tehran, Iran.
چکیده English

Modality is a semantic category which allows the speakers of a language to express their viewpoints on linguistic propositions and talk about the possibility and necessity of potential events. The present article attempts to investigate the interaction between tense and modality in Mukriyani Kurdish. Mukriyani is a subdialect of Sorani Kurdish which is spoken in some of the Kurdish-speaking cities in Iran such as Mahabad, Bukan, Sardasht, Piranshahr, Naqadeh, Oshnavieh, Miandoab, and Shahin Dezh. In Mukriyani, two words which are frequently employed by speakers as a means of expressing modality are “dabe” and “dabɑ”. They belong to the verbal category and are the equivalents of “bɑjad” and “bɑjesti” in Persian. These modal verbs convey strong necessity (in terms of modal force) and thus are used to express deontic and epistemic modal flavors. The current research indicates that the difference between these two modal verbs lies in the grammatical category of tense, such that “dabe” is marked for the present and “dabɑ” for the past. The results of this paper point to the fact that tense plays an integral role and exercises an important influence on the modules of syntax and semantics. In the domain of syntax, the tense of the modal verb determines the tense of the main verb. Otherwise phrased, the [present] feature of “dabe” dictates the main verb to appear in the present tense as well. In the same fashion, the [past] feature of “dabɑ” causes the main verb to appear in the past tense. In the semantic domain, grammatical tense is instrumental in rendering the modal interpretation of these verbs. More specifically, our findings indicate that “dabɑ” can only be used in order to express deontic modality in the past, whereas “dabe” can be utilized in order to express deontic modality in the present or future as well as epistemic modality. In this context, grammatical aspect is the underlying element which lends us support in distinguishing between the deontic and epistemic interpretations. If “dabe” is accompanied by the perfect aspect, the interpretation is going to be epistemic, but if aspect is lacking in the sentence, the interpretation is going to be deontic

کلیدواژه‌ها English

Mukriyani Kurdish
deontic modality
epistemic modality
speech time
event time
modal time
اخلاقی، فریار (1386). «بایستن، شدن و توانستن: سه فعل وجهی در فارسی امروز». مجلۀ دستور. شمارۀ 3. صص 82-132.
انوشه، مزدک (1400). صرف در نحو: از کمینه‌گرایی تا صرف توزیعی. تهران: انتشارات دانشگاه تهران
انوشه، مزدک (1401). «ساخت نمود کامل در فارسی بر پایۀ صرف توزیعی». نشریۀ پژوهش‌های زبان‌شناسی. دورۀ 13. شمارۀ 2. صص 189-216.
ایلخانی‌پور، نگین (1391). نگرشی نحوی-معنایی به وجهیت در صفات فارسی. پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد. تهران: دانشگاه تهران.
ایلخانی‌پور، نگین (1395). وجهیت در بندهای متمم. رسالۀ دکتری. تهران: دانشگاه تهران.
رحیمیان، جلال (1388). «جنبه‌های صوری و معنایی عناصر معین فارسی در جمله‌های وابسته». زبان‌شناسی و گویش‌های خراسان. دورۀ 1. شمارۀ 1. صص 85-91.
عموزاده، محمد و حدائق رضایی (1389). «ابعاد معناشناسی «باید» در زبان فارسی». پژوهش‌های زبانی. دورۀ 1. شمارۀ 1. صص 57-78.
مرادی، روناک (1391). وجه‌نمایی و وجه در کردی سورانی: رویکردی نحوی و معنایی. رسالۀ دکتری. تهران: دانشگاه علامه طباطبایی.
مرادی، روناک (1392). «فعل‌های کمکی وجهی در کردی سورانی». مطالعات زبان‌ها و گویش‌های غرب ایران. دورۀ 1. شمارۀ 2. صص 117-134.
نغرگوی کهن، مهرداد و زانیار نقشبندی (1395). «بررسی افعال وجهی در هورامی». جستارهای زبانی. دورۀ 7. شمارۀ 3. صص 223-243.
نقشبندی، زانیار (1394). وجهیت در زبان هورامی. رسالۀ دکتری. همدان: دانشگاه بوعلی سینا.
Akhoondi Poor, Negin (2012). A Syntactic-Semantic Perspective on Ezafe in Persian Adjectives. Master's Thesis, University of Tehran, Tehran, Iran. [In Persian].
Akhoondi Poor, Negin (2016). Ezafe in Complement Clauses. Doctoral Dissertation, University of Tehran, Tehran, Iran. [In Persian].
Etemadzadeh, Mohammad & Hadayiq Rezaei (2010). "Semantic Dimensions of 'Bayad' (Must) in Persian". Language Research, 1(1), pp. 57-78. [In Persian].
Ilkhani Pour, Negin (2012). A Syntactic-Semantic Perspective on Mood in Persian Adjectives. Master's Thesis, University of Tehran, Tehran, Iran. [In Persian].
Ilkhani Pour, Negin (2016). Mood in Complement Clauses. Doctoral Dissertation, University of Tehran, Tehran, Iran. [In Persian].
Marandi, Roonak (2012). Mood and Mood Marking in Sorani Kurdish: A Syntactic and Semantic Approach. Doctoral Dissertation, Allameh Tabataba'i University, Tehran, Iran. [In Persian].
Marandi, Roonak (2013). "Auxiliary Verbs of Mood in Sorani Kurdish". Studies in the Languages and Dialects of Western Iran, 1(2), pp. 117-134. [In Persian].
Moradi, Rounak (2013). Mood and Mood Marking in Sorani Kurdish: A Syntactic and Semantic Approach. Doctoral Dissertation, Allameh Tabataba'i University, Tehran, Iran. [In Persian].
Moradi, Roonak (2014). "Mood Auxiliary Verbs in Sorani Kurdish". Studies in the Languages and Dialects of Western Iran, 1(2), pp. 117-134. [In Persian].
Naghargouy Kahan, Mehrdad & Zanyar Nasrabadi (2016). "An Analysis of Mood Verbs in Hawrami". Linguistic Studies, 7(3), pp. 223-243. [In Persian].
Nasrabadi, Zanyar (2015). Mood in the Hawrami Language. Doctoral Dissertation, Bu-Ali Sina University, Hamadan, Iran. [In Persian].
Rahimian, Jalal (2009). "Formal and Semantic Aspects of Definite Elements in Persian Subordinate Clauses". Linguistics and Khorasanian Dialects, 1(1), pp. 85-91. [In Persian].
Uneshi, Mazdak (2021). Inflection in Syntax: From Minimalism to Distributed Morphology. Tehran: University of Tehran Press.[In Persian].
Abraham, W. (2020). Modality in Syntax, Semantics, and Pragmatics. Cambridge University Press.
Barbiers, S. (2006). The Syntax of Modal Auxiliaries. In The Blackwell Companion to Syntax (Vol. 1, pp. 1–22). Wiley Blackwell.
Bedirxan, C. A., & Lescot, R. (1970). Grammaire Kurde (Dialecte Kurmandji). Librairie d’Amérique et d’Orient.
Blau, J, & Barak, V (1999). Manuel de Kurde: Kurmancî. L’Harmattan.
Blau, J. (2000). Méthode de Kurde: Sorani. L’Harmattan.
Borgonovo, C., & Cummins, S. (2007). Tensed Modals. In Coreference, Modality, and Focus (Vol. 111, pp. 1–18). John Benjamins Publishing.
Comrie, B. (1985). Tense. Cambridge University Press.
Demirdache, H., & Uriba-Etxebarria, M. (2008). On the Temporal Syntax of Non-Root Modals. In Time and Modality (pp. 79–114). Springer Dordrecht.
Hacquard, V. (2010). On the Event Relativity of Modal Auxiliaries. Natural Language Semantics, 18(1), 79–114.
Hacquard, V. (2011). Modality. In An International Handbook of Natural Language Meaning (Vol. 2, pp. 1484–1514). De Gruyter Mouton.
Hacquard, V. (2016). Modals: Meaning Categories. In Mood, Aspect, Modality Revisited: New Answers to Old Questions (pp. 45–74). The University of Chicago Press.
Kratzer, A. (1991). Modality. In An International Handbook of Contemporary Research (pp. 639–650). De Gruyter Mouton.
Kratzer, A. (2012). The Notional Category of Modaliy. In Modals and Conditionals. Oxford University Press.
Laca, B. (2014). Epistemic Modality and Temporal Anchoring. Revista Virtual de Estudos Da Linguagem, 8, 76–105.
Mûsa, F., & Hesen, V. (2023). Rêzimana Kurmancî. Saziya Zimanê Kurdî (SZK).
Öpengin, E. (2016). The Mukri Variety of Central Kurdish: Grammar, Texts, and Lexicon. Reichert Verlag.
Palmer, F. (2001). Mood and Modality (2nd ed.). Cambridge University Press.
Portner, P. (2009). Modality. Oxford University Press.
Riemer, N. (2010). Introducing Semantics. Cambridge University Press.
Stowell, T. (2004). Tense in Modals. In The Syntax of Time (pp. 621–636). The MIT Press.
Taleghani, A. H. (2008). Modality, Aspect, and Negation in Persian. John Benjamins Publishing.
Thackston, W. M. (2006). Sorani Kurdish: A Reference Grammar with Selected Readings. Harvard University Press.
Zagona, K. (2013). Tense, Aspect, and Modality. In The Oxford Handbook of Generative Syntax (pp. 746–792). Cambridge University Press.

  • تاریخ دریافت 13 آذر 1404
  • تاریخ بازنگری 28 دی 1404
  • تاریخ پذیرش 20 بهمن 1404

صفحه اصلی

تماس با ما